DÜŞÜNCE

Pozitivizm ya da olguculuk, bilginin yegâne kaynağının olgular yani deneyle gözlemlenebilen ve ölçülebilen olaylar olduğunu savunan felsefi bir yaklaşımdır. 19. yüzyılda bilimin büyük bir ivme kazanmasıyla şekillenen bu akımın en önemli temsilcisi Auguste Comte'tur. Pozitivizm, felsefeyi metafiziksel ve soyut tartışmalardan tamamen arındırmayı hedefler; çünkü Comte'a göre kanıtlanamayan, gözlenemeyen ve deneye tabi tutulamayan hiçbir iddia bilgi değeri taşımaz.

Bu anlayışa göre insanlık düşünce tarihi boyunca teolojik ve metafizik aşamalardan geçmiş, nihayetinde gerçekliğin sadece bilimsel yöntemlerle kavranabileceği "pozitif aşama"ya ulaşmıştır. Yani önce "tanrılar yaptı" dedik, sonra "soyut güçler yaptı" dedik, en sonunda "ölçelim, görelim" demeye başladık.

Pozitivist için bir telefonun "neden" çalıştığını sormak boş bir uğraştır; "nasıl" çalıştığını anlamak ise gerçek bilgidir. Bu yaklaşım modern bilimin temel mantığıdır ve günümüzde laboratuvardan yapay zekâya kadar pek çok alanın altyapısını oluşturur.

Pragmatizm veya bir diğer adıyla faydacılık, bilginin doğruluğunu soyut bir gerçeklik uyumunda değil, o bilginin hayattaki pratik sonuçlarında ve sağladığı faydada arar. William James ve John Dewey gibi filozoflarca geliştirilen bu akıma göre, bir düşünce veya inanç karşılaştığımız bir problemi çözmemize yardım ediyorsa, hayatımızı kolaylaştırıyorsa ya da bizi başarıya ulaştırıyorsa doğrudur.

Pragmatizmde bilgi bir amaç değil, insanın çevreye uyum sağlaması ve sorunlarını aşması için kullandığı bir araç olarak görülür. Bu nedenle Dewey'in yaklaşımı "araçsalcılık" (enstrümantalizm) olarak da bilinir. Bilgi, çekiç gibi bir alettir: çakmadığı sürece güzel sözler etmenin anlamı yok.

Bu yüzden pragmatizm, eğitimi de "yaşayarak öğrenmek" olarak yeniden tanımladı. Dewey'in eğitim felsefesi, bugün hâlâ Türkiye dahil pek çok ülkenin müfredat tartışmalarının merkezindedir.

Entüisyonizm yani sezgicilik, hem rasyonalizmin akıl yoluyla ulaştığı bilgilere hem de empirizmin deneyle elde ettiği verilere mesafeli durarak, hakikate ancak doğrudan ve aracısız bir kavrayış olan sezgiyle ulaşılabileceğini savunur. Henri Bergson ve İslam felsefesinde Gazali, bu akımın en güçlü savunucuları arasındadır.

Bergson'a göre akıl ve zekâ, maddeyi parçalara ayırıp analiz ederek durağan olanı anlayabilir; ancak hayatın canlı, dinamik ve sürekli akış halindeki özünü — yani "süre"yi (la durée) — kavrayamaz. Bu öz, ancak sezgiyle bir bütün olarak hissedilebilir. Bir nehri analiz etmek için onu durdurursanız, geriye nehir kalmaz.

Gazali ise insanın duyularına ve aklına güvenerek kesin bilgiye ulaşamayacağını, çünkü duyuların yanıltıcı olabileceğini belirtir. Ona göre gerçek bilgiye, kalbe doğan manevi bir ışıkla yani "kalp gözü" ile varılır ve bu bilgi hiçbir şüpheye yer bırakmayacak kadar berraktır.

Immanuel Kant tarafından savunulan kritisizm, bilginin kaynağı konusunda eleştirel bir yaklaşım içindedir. Kant, hem rasyonalizmi hem de empirizmi eleştirir; bilginin kaynağının ne sadece akıl ne de sadece deney olduğunu iddia eder.

Kant'a göre bilgi edinme süreci duyum ve deneyimle başlar; ancak bu süreç, akılda doğuştan bulunan "kategoriler" ile devam eder. Duyu ve deneyimin sağladığı malzeme — yani dışarıdan gelen veriler — akıldaki bu kategoriler tarafından işlenerek bilgiye dönüştürülür. Tıpkı bir mutfakta ham malzemenin tariflerle yemeğe dönüşmesi gibi.

Bu sözle Kant, iki bin yıllık kavgayı tek cümlede sentezler: rasyonalist deryaya inmiş, empirist toprağa basmıştır. Modern epistemolojinin temelinde hâlâ bu denge vardır.

Bilginin kaynağının duyu ve deney olduğunu savunan anlayıştır. Empirizmin önemli temsilcileri arasında John Locke ve David Hume sayılabilir. Rasyonalizme karşıt bir yaklaşım içinde olan empirizm, doğuştan getirilen bilgilerin imkânını reddeder.

Locke; insan zihninin doğuştan boş bir levha (tabula rasa) gibi olduğunu, bu levhanın ancak duyum ve deneyimle dolduğunu savunur. Duyularla elde edilen bu bilgilere deney sonrası anlamında "aposteriori bilgi" adı verilir. Yani siz "ateş yakar" bilgisini doğuştan getirmediniz — bir yerlerde elinizi yaktınız ya da birinin yandığını gördünüz.

Özellikle 17. yüzyılda bilimlerin gelişmesiyle birlikte önem kazanan gözlem ve deney yöntemi, empirizmin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Galileo'nun teleskopu, Newton'un düşen elması — hepsi empirizmin laboratuvarındadır.

Rasyonalizm, bilginin kaynağının akıl olduğunu savunan anlayıştır. Rasyonalistler, duyuların yanıltıcı olduğunu iddia ederler. Onlara göre gerçeklik, akılla kavranabilir; güvenilir ve kesin bilginin yegâne kaynağı akıldır.

İlk Çağ'dan bu yana etkili olan rasyonalizmin en önemli temsilcileri arasında Sokrates, Platon, Aristoteles, Farabi, İbni Sina, İbni Rüşt, René Descartes ve Hegel sayılabilir. Rasyonalist filozoflar, aklın kendiliğinden sahip olduğu bilgilerin imkânını kabul eder. Deney öncesi bu bilgilere "apriori bilgi" denir.

Sokrates'e göre insan, tüm bilgilere doğuştan sahiptir. 2+2=4 bilgisi için bir elma toplamanız gerekmez; bu hakikat, aklınızda hep oradadır. Descartes'ın "Düşünüyorum, öyleyse varım" sözü de bu geleneğin modern simgesidir.

İdealizm, gerçekliğin temelinin ruhsal, zihinsel veya düşünsel olduğunu savunur. Bu görüşe göre dış dünya, zihnimizin bir tasarımıdır veya ilahi bir aklın yansımasıdır. Yani madde, düşünceden sonra gelir ve ona bağımlıdır.

İdealizmin en önemli önderi, "idealar dünyası" kuramıyla Platon'dur. Platon'a göre gördüğümüz tüm şeyler — masa, ağaç, güzellik — yalnızca asıl gerçekliğin (idealar) gölgeleridir. Mağara alegorisini hatırlayın: duvardaki gölgelere bakıp gerçekliği gördüğünü sanan mahkûmlar. Platon'a göre çoğumuz öyleyiz.

Ayrıca Hegel ve İbn-i Sina da önemli idealist filozoflar arasındadır. Hegel, tarihi bile bir "Tin"in (Geist) kendini açma süreci olarak okur; tüm dünya, mutlak aklın kendini gerçekleştirmesidir.

Materyalizm (özdekçilik), var olan her şeyin maddeden oluştuğunu ve bilincin de maddenin (beynin) bir ürünü olduğunu savunur. Bu yaklaşıma göre madde, zihinden bağımsız olarak dış dünyada vardır ve düşünceyi belirleyen şey, maddi koşullardır.

Antik Çağ'da atomcu görüşleriyle Demokritos ve Epikuros bu akımın temellerini atmış; Aydınlanma döneminde La Mettrie ve Diderot gibi isimlerle gelişmiş; 19. yüzyılda ise Karl Marx ve Friedrich Engels'in "diyalektik materyalizm" kuramıyla toplumsal ve tarihsel bir boyut kazanmıştır. Ek olarak Thomas Hobbes da önemli materyalist filozoflar arasındadır.

Marx için tarih, ruhların değil; ekonomik sınıfların ve üretim ilişkilerinin tarihidir. Bu görüş, 20. yüzyılı adeta yeniden yazdı; sosyalist devrimlerden işçi haklarına, materyalizmin pratik yansımaları her yerde.

Fenomenoloji, insanın dünyayı nasıl deneyimlediğini ve bilinçte görünen olguları inceleyen bir felsefe akımıdır. Bu yaklaşımda temel amaç, nesneleri dış dünyadaki fiziksel özelliklerinden çok, bireyin bilinç deneyiminde nasıl ortaya çıktıkları üzerinden anlamaktır.

Fenomenoloji özellikle "bir şeyi deneyimlemek nasıl bir şeydir?" sorusuna odaklanır ve öznel deneyimi felsefi araştırmanın merkezi hâline getirir. Akımın kurucusu kabul edilen Edmund Husserl, bilincin her zaman bir şeye yöneldiğini ifade eden "intentionality" (yönelimsellik) kavramını geliştirmiştir.

Daha sonra Max Scheler, Martin Heidegger ve Maurice Merleau-Ponty gibi filozoflar fenomenolojiyi varlık, beden ve algı problemleriyle ilişkilendirerek genişletmiştir. Merleau-Ponty bedeni, dünyaya açılan ilk kapı olarak okudu — düşünmek, "soyut bir akıl"ın değil; bedenin yaptığı bir şeydir.

Analitik felsefe ya da çözümleyici felsefe, felsefi problemleri mantık, bilim ve dil çözümlemesi yoluyla inceleyen bir düşünce akımıdır. Bu yaklaşımda amaç, karmaşık kavramları açık ve anlaşılır hâle getirerek felsefi sorunları çözmektir.

Analitik filozoflara göre birçok problem, dilin yanlış kullanımı veya kavramların belirsizliğinden ortaya çıkar. Bu nedenle mantıksal analiz ve bilimsel yöntem büyük önem taşır. Ernst Mach, bilginin deney ve gözleme dayanması gerektiğini savunarak bu geleneğin gelişimini etkilemiştir.

Ludwig Wittgenstein dilin düşünce üzerindeki etkisini incelemiş; Hans Reichenbach ve Rudolf Carnap ise mantıkçı pozitivizm anlayışıyla bilimin doğrulanabilir bilgiye dayanması gerektiğini savunmuştur. Onlara göre "ruhun ölümsüzlüğü" gibi cümleler doğru ya da yanlış değildir — sadece anlamsızdır, çünkü doğrulanamaz.

Analitik felsefe günümüzde özellikle bilim felsefesi, dil felsefesi ve mantık alanlarında etkisini sürdürmektedir.

Varoluşçuluk ya da egzistansiyalizm, insanın özgürlüğü, bireysel sorumluluğu ve yaşamın anlamı üzerine yoğunlaşan bir felsefe akımıdır. Varoluşçu düşünürlere göre insan, doğuştan belirlenmiş bir özle dünyaya gelmez; kim olduğunu kendi seçimleri ve eylemleriyle oluşturur.

Bu nedenle özgürlük, kaygı, yalnızlık, ölüm ve anlam arayışı gibi kavramlar varoluşçuluğun temel konuları arasında yer alır. Søren Kierkegaard bireyin seçimleri ve inancı üzerinde durmuş; Karl Jaspers insanın sınır durumlarında (ölüm, suçluluk, acı) kendi varoluşunu fark ettiğini savunmuştur.

Martin Heidegger insanın dünyadaki varlığını incelerken, Jean-Paul Sartre "varoluş özden önce gelir" görüşüyle insanın kendi yaşamına anlam vermesi gerektiğini belirtmiştir. Albert Camus yaşamın absürtlüğünü ele almış — yani anlamsız bir evrende anlam aramanın ironisini — ve Simone de Beauvoir ise özgürlük ve bireyin toplum içindeki konumu üzerine, özellikle kadın deneyimi üzerinden çığır açıcı çalışmalar yapmıştır.

Varoluşçuluk, modern insanın kimlik, özgürlük ve anlam arayışını açıklamada belki de en güçlü çağdaş akımdır. Lise sıralarında "ben kimim?" diye sorduğunuzda, bilmeden de olsa varoluşçu bir sual sormuş olursunuz.